Mikið hefur borið á innihaldslausum frösum eins og “skipbroti nýfrjálshyggjunar” og “hruni kapítalismans” undanfarna mánuði eftir bankahrunið. Sagt hefur verið að frelsið í viðskiptum hafi verið óheft og þess vegna séum við þar sem við erum í dag – skuldug upp fyrir haus. Þessar yfirlýsingar og þessi rök standast alls ekki. Nýfrjálshyggju ætla ég ekki að fara að útskýra enda er það aðeins nýtilkomið hugtak sem hefur enga eiginlega merkingu. Þessi grein á að vera til varnar hinni klassísku frjálshyggju sem enn lifir góðu lífi og hefur alls ekki orðið fyrir neinu skipbroti.

Ástæða þess að bankarnir fóru á hausinn var að sjálfsögðu að hluta til sú að þeir sem stjórnuðu þeim fóru óhóflega með peninga sem við höfðum sett í fyrirtæki þeirra og tóku gjörsamlega fráleitar áhættur í viðskiptum. Þó virtist vera í lagi nokkrum vikum fyrir bankahrunið og matsfyrirtæki eins og Moody’s hafði í mánaðaraðir gefið bönkunum okkar toppeinkunnir. Toppeinkunnirnar voru ekki vegna þess að bankarnir væru sérlega vel reknir eða neitt því um líkt og því vorum við að vissu leyti plötuð. Þær komu til vegna þess að á bönkunum hvíldi ríkisábyrgð, þ.e. ef bankarnir færu á hausinn þá mundi Seðlabanki Íslands koma þeim til bjargar og borga innistæður þeirra sem áttu í bönkunum. Þetta gerði það að verkum að stjórnendur bankanna gátu farið óvarlega með fjármuni okkar og hugsað með sjálfum sér “Við megum alveg tapa peningum… Seðlabankinn bjargar okkur hvort sem er.”

Klassíska frjálshyggjan stendur síður en svo fyrir þetta. Í þeirri hugmyndafræði sem frjálshyggjan boðar þá taka fólk og fyrirtæki ábyrgð á eigin gjörðum og axla hana ef á það reynir. Því hefði þetta eyðslufyllerí líklega aldrei tekist svona vel upp í því hagkerfi sem frjálshyggjan boðar og við sem þjóð værum ekki skuldug upp á rúmlega 2.000 milljarða. Hér ríkti í raun frekar ófrjálst kerfi með mjög háum tollum, háum álögum á ýmsar vörur eins og olíu og áfengi, frekar háum sköttum og gríðarlega háum ríkisútgjöldum. Því er ekki hægt að segja að hér hafi ríkt frjálshyggja! Markaðurinn er hins vegar alls ekki fullkominn og það gerir frjálshyggjan ráð fyrir að öllu leyti. Margir halda því fram að frjálshyggjumenn hafi ofurtrú á markaðnum og haldi því jafnvel fram að ekkert fari úrskeiðis þar og allt sé þar heilagt. Síður en svo. Á markaði þar sem ríkir heilbrigð samkeppni fara fyrirtæki á hausinn sem verða undir í samkeppninni og ekkert er sjálfsagðra – því markaðurinn er hverfull rétt eins og lífið er hverfult eins og skáldið sagði.

Í því árferði sem nú ríður yfir er alls ekki lausnin að kjósa yfir sig vinstristjórn. Með háum sköttum, gjaldeyrishöftum og auknum ríkisafskiptum að leiðarljósi í vinstristjórn kjósum við yfir okkur lokað Ísland sem var raunin fyrir um tuttugu árum. Við eigum frekar að kjósa yfir okkur frelsið, því framtak einstaklingsins er eina auðlindin sem getur komið okkur úr þessari klípu á skikkanlegan hátt. Aukin skattbyrði og álögur á einstaklinga og fyrirtæki er alls ekki lausnin því ekki á að refsa okkur fyrir græðgi nokkurra manna sem ráku fyrirtæki sín illa. Frekar á ríkið að sjá sóma sinn í því að skera niður í ríkisfjármálunum því mörg verkefni á vegum hins opinbera eru klárlega óþörf!

Höfundur er laganemi og stjórnarmaður í SUS og Tý
Greinin birtist einnig í nýjasta tölublaði tímaritsins Verðandi

Víðir Smári Petersen
stjórnarmaður Týs