Sú skoðun er vinsæl í þjóðfélaginu, að auka eigi beint lýðræði í landinu og leyfa eigi fáum Íslendingum að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu um ákveðin mál. Svo langt hefur þessi umræða gengið að nýr flokkur hefur verið stofnaður sem berst fyrir því að almenningur eigi að fá að kjósa um öll mál þingsins í rafrænni kosningu.

Fólk ætti hins vegar alltaf að vera á varðbergi gagnvart slíkum hugmyndum. Það hljómar mjög vel að segjast vilja aukið lýðræði og leyfa þjóðinni að ráða. Nauðsynlegt er þó að setja upp spurningarmerki við hvort ofríki meirihlutans í öllum málum sé góð hugmynd.

Staðreyndin er sú að fólk hefur oft ekki áhuga eða tíma til þess að kynna sér þau mál sem er verið að kjósa um. Vegna þess er best að nota þjóðaratkvæðagreiðslur eins lítið og mögulegt er og hafa þær eins skýrar og auðveldar eins og hægt er. Þó að sjálfsögðu geti verið nauðsynlegt og lýðræðislegast að kjósa um stór mál eins og ESB.

Besta dæmið um þjóðaratkvæðagreiðslur er Sviss, en þar í landi fara flestar þjóðaratkvæðagreiðslur fram í heiminum. Hins vegar er kosningaþátttakan í Sviss gríðarlega lág. Í síðustu þingkosningum var þátttakan aðeins 48,9% og hefur hún farið niður í 25% þegar kosið er um einstök mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þá spyr maður sig hvort það sé í raun lýðræðislegt að leyfa „þjóðinni“ að ráða þegar minna en helmingur hennar kýs?

Fólk á það líka til að láta tilfinningar ráða afstöðu sinni gagnvart ákveðnum málum í staðinn fyrir skynsemina. Gott dæmi um þetta er þegar Ísland gekk í NATO árið 1949. Almenningur landsins var mjög reiður og vildi fá kosningu um málið. Það voru fleiri á móti og tillagan hefði líklegast verið felld ef hún hefði farið fyrir þjóðaratkvæði. Þingið samþykkti hins vegar inngöngu í NATO og ég held að það séu langflestir sáttir með það í dag. Þarna réðu tilfinningar almennings miklu um afstöðu hans en afstaða þingsins byggðist á skynsemi.

Ég spyr út frá þessu hvort fólkið sem mótmælti á Austurvelli í janúar 2009, grýtti Alþingishúsið og kveikti í jólatrjám, hefði verið nægilega vel upplýst og hæft til þess að kjósa með skynsemi sinni um þau mál sem voru þá í gangi?

Mörgum þingmönnum finnst það eflaust líka mjög góð leið að setja mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. Samfylkingin er gott dæmi um slíkan flokk, þar sem flokkurinn í Hafnarfirði var klofinn í afstöðu sinni til fyrirhugaðrar stækkunar álversins í Straumsvík. Samfylkingin gat ekki tekið afstöðu um málið og lét hún því íbúana kjósa um það, og með því fór öll pólitísk ábyrgð frá fulltrúunum. Það er hins vegar spurning hvaða afstöðu fólk hefði tekið til stækkunarinnar í dag?

Kjarni málsins hér er að í almennum atkvæðagreiðslum eru kjörnir fulltrúar okkar ábyrgðarlausir og þá er hlutverk þeirra tilgangslaust þar sem þeir þora ekki að taka ákvarðanir sem gætu komið þeim illa.

Guðmundur Heiðar Helgason
stjórnarmaður Týs