Súrefnislaust andrúmsloft atvinnulífsins
Atvinnuleysi er nú komið upp í 8,2% og er um 10% atvinnuleysi spáð fyrir komandi mánuði. Útlit fyrir breytingar á atvinnuleysinu til hins betra er ekki að vænta á næstu misserum. Aðstæðurnar eru erfiðar og efnahagsástandið er orðið það alvarlegt að þau fyrirtæki sem ekki eru komin í kæfandi faðm ríkisins eiga á hættu að falla í faðm þess innan tíðar.
Atvinnulífið er að glíma við ein erfiðustu skilyrði síðari tíma. Hátt vaxtastig, lítið framboð á lánsfé, gjaldeyrishöft og rýrnandi kaupmáttur eru alvarlegustu þættirnir sem herja á atvinnulífið. Þó eru fyrirtæki sem skila hagnaði í þessu árferði, en það staðfestir þá trú mína að fyrirtæki landsins eru vel í stakk búin til að takast á við þau erfiðu skilyrði sem hér eru. Spurningin er hversu lengi þau ná að starfa í súrefnislausu atvinnulífi.
Þegar lánsfé er takmarkað er mikilvægast að finna fjárfesta sem eru tilbúnir að fjárfesta í góðum fyrirtækjum með arðbær verkefni. Þó að fréttablöðin miðli daglega þeirri tilfinningu að allir séu í fjármálaerfiðleikum er staðreyndin sú að það eru til einstaklingar og fyrirtæki í landinu sem hafa fjármagn milli handanna til þess að fjárfesta í spennandi verkefnum og fyrirtækjum.
Það er hins vegar sorgleg staðreynd að innlendir fjárfestar hafa engan hvata til að fjárfesta í atvinnulífinu sökum óstöðugleika og óvissu í efnahagslífinu. Fjárfestar hafa í raun aðeins val á milli þess að fara í áhættumiklar fjárfestingar á hinum almenna fyrirtækjamarkaði, þar sem útlit fyrir arðsemi er ekki gott af áðurnefndum ástæðum, og að kaupa verðtryggð ríkisskuldabréf með föstum vöxtum sem tryggir þeim þó meiri von um aukin verðmæti fjármuna en kemur í veg fyrir aukin atvinnutækifæri á íslenskum atvinnumarkaði. Er óhætt að segja að ef þetta eru einu valmöguleikarnir sem innlendum fjárfestum býðst eru líkurnar á góðum fjárfestingum í atvinnuskapandi verkefnum ekki góðar.
Erlendar fjárfestingar eru ekki síður mikilvægar fyrir endurreisn landsins eins og fjárfestingar innlendra fjárfesta. En hvatinn fyrir erlenda fjárfesta er ennþá minni en innlenda fjárfesta. Erlendir fjárfestar glíma þar að auki við þá óvissu hvenær þeir geti nálgast það fjármagn sem þeir fjárfesta í hér á landi. Erum við því í pattstöðu og meðan svo er þá er ekki mikið útlit fyrir betri tíð á atvinnumarkaði.
Þetta á ekki síst við erlenda fjárfesta. Þó að við Íslendingar höfum mannauð sem aðrar þjóðir öfunda okkur af og auðlindir sem eru mun verðmætari en við gerum okkur grein fyrir, þá höfum við verið of lokuð fyrir erlendum fjárfestum undanfarin ár og höfum lokað Íslandi enn frekar fyrir erlendum fjárfestingum með setningu gjaldeyrishaftanna.
Ef við lítum frekar á skilyrðin fyrir erlenda fjárfesta og hugsum hlutina út frá þeirra sjónarmiði þá ætti Ísland ekki að vera í efsta sæti yfir vænlegustu markaðssvæði. Gjaldeyrishöftin halda fjármagni í gíslingu, ef svo má að orði komast, efnahagsástandið er ókyrrt, gjaldmiðillinn flöktandi og skilaboðin frá stjórnvöldum mjög andsnúin bæði innlendum og erlendum fjárfestum. Nægir í því sambandi að benda á áform ríkisvaldsins um að hækka skatta á fyrirtæki og almenning. Ekki bættu ummæli Jóhönnu Sigurðardóttur forsætisráðherra um að arðgreiðslur væru ekki siðlegar á þessum tímum ástandið.
Hver eru þá úrræðin sem grípa má til við aukið atvinnuleysi? Vinstrimenn kalla eftir aukinni íhlutun ríkisins. Stóri bróðir á að auka við og þenja út sitt öryggisnet sem nú þegar er orðið of stórt og ýtir undir skattahækkanir og hárri lántöku sem þyngja róður almennings og fyrirtækja enn frekar. Og til að kóróna ríkisvæðingu hefur starfsstjórnin lagt fram tillögur um að ríkisvæða fyrirtæki sem eru í erfiðleikum og stofna eignarhaldshlutafélög til að reka fyrirtæki sem teljast lífvænleg.
Ef þessi áform ná fram að ganga mun það kæfa einstaklingsframtakið til lengri tíma og afturför í íslensku samfélagi mun eyðileggja þá jákvæðu þróun sem orðið hefur hér á landi undanfarna tvo áratugi. Því þrátt fyrir atburði haustsins 2008 og aðdraganda þeirra getum við ekki neitað þeirri staðreynd að athafnafrelsið á Íslandi hefur verið aukið til muna og mikilvægt að viðhalda þeirri jákvæðu þróun sem átt hefur sér stað þó að við þurfum að endurskoða reglugerðirnar og lagaumhverfið.
Mikilvægt er að leggja grunn að heilbrigðu atvinnulífi á nýjan leik með heilbrigðri samkeppni án íhlutunar ríkisfyrirtækja. Fyrstu skrefin í þá átt felast í að lækka stýrivexti, aflétta gjaldeyrisviðskipalögunum og opna landið fyrir erlendum fjárfestingum og síðast en ekki síst að koma þeim fyrirtækjum, sem lent hafa undir ríkisforsjá, aftur í hendur á einkaaðilum eins fljótt og auðið er.