Þegar gera þarf þúsund hluti á sama tíma er oft ráðlagt að einbeita sér að einum hlut í einu. Nú eru slíkir tímar, viðfangsefnin virðast óteljandi og þau eru stór. Úrvinnsla knýjandi mála víðs vegar í þjóðfélaginu tekur langan tíma því ekki er unnt að gera allt í einu. Skref fyrir skref kemur árangur í ljós, alltof hægt því ástandið er svo alvarlegt að það þolir enga bið.

Í hartnær hálft annað ár hefur verið beðið eftir bönkunum til að hægt væri að taka á vanda heimila og fyrirtækja. Bankarnir voru í eigu aðila til bráðabirgða, þeim stjórnuðu skammlífar bráðabirgðastjórnir sem réðu bankastjóra til bráðabirgða og bankastjórarnir vissu ekki hvað þeir höfðu í höndunum því enginn var efnahagsreikningurinn. Enn hafa bankarnir ekki snúið sér að alvöru að úrlausnum í atvinnulífinu, fyrirtækin í landinu vita ekki hvað bíður þeirra og starfsmenn eru í óvissu um framtíð sína.

Ríkisstjórnin reynir eflaust að gera sitt besta; gallinn er bara sá að það er svo langt frá því að vera nógu gott. Stjórnin vinnur ef til vill ekki að einu verkefni í einu en vissulega virðist eitt þeirra taka upp mestan tíma og athygli. Verkefnið um þessar mundir og undanfarið ár hefur að mestu snúist í að reyna að landa samkomulagi vegna Icesave. Enn sér ekki fyrir endann á því.

Björgunarstörf vegna heimilanna í landinu hafa tekið sinn tíma og þau hafa auðvitað fylgst að endurreisn bankanna því að það er ekki síst fjármálakerfið sem er gerandi eða þolandi, eftir því hvernig á það er litið, í því björgunarstarfi. Íslendingar eiga við nýjan vanda að etja sem er atvinnuleysi og brottfall af vinnumarkaði með tilheyrandi hliðarverkunum. Hér þarf að bregðast við og hér getum við gripið til aðgerða. Í þeim efnum þurfum við ekkert að finna upp hjólið.

Orsakir og afleiðingar finnsku kreppunnar um 1990 liggja fyrir. Afleiðingarnar sem snerta atvinnumarkaðinn eru svipaðar; töpuð störf og atvinnuleysi, aukning ýmis konar sálrænna sjúkdóma, aukin fíkniefnaneysla ungmenna og ýmislegt fleira mætti upp telja. Fyrir utan hvað missir atvinnu getur haft slæmar afleiðingar út af fyrir sig sýndi það sig í Finnlandi að aukin samkeppni um fækkandi störf leiddi í mörgum tilvikum til þess að útkeyrðir launþegar sinntu ekki heimili og börnum. Þá tala Finnar um að skeytingarleysi stjórnvalda í fjölskyldu- og uppbyggingarmálum hafi leitt til þess að komið hafi upp óvirk kynslóð, það er að ungmenni þess tíma urðu mörg hver óhæf til almennrar þátttöku í samfélaginu.

Við höfum í höndunum alvarlegar áminningar og upplýsingar úr skýrslum sem gerðar hafa verið um finnska hrunið sem skall á upp úr 1990. Það er engu líkara en stjórnvöld hér á landi séu beinlínis að velja sömu aðferðirnar og þær sem sköðuðu Finna hvað mest.

Efnahagskreppa eins og sú sem nú ríður yfir hefur geysivíðtækar afleiðingar. Hér langar mig hins vegar að takmarka efnið við atvinnutengd endurhæfingarúrræði þeirra fjölmörgu sem falla út af vinnumarkaði með beinum eða óbeinum hætti.

Eins og allir í þjóðfélaginu þarf ríkið að draga saman seglin og spara hjá sér. Ég tel hins vegar mikilvægt að skoða hvernig niðurskurðurinn kemur við ýmis úrræði til að sporna við afleiðingum atvinnumissis. Fólk þarf að vera tilbúið út á vinnumarkað um leið og tækifæri gefst og það er hlutverk stjórnvalda að viðhalda starfgetu þjóðarinnar og efla hana. Í dag er hins vegar veruleg hætta á að hugmyndasnauð og ónóg framlög til endurhæfingarmála kosti þjóðina meira en hún hefur efni á.

Íslensk yfirvöld virðast beita þeim aðferðum sem Finnar hafa varað við, það er að skera niður framlög til atvinnuendurhæfingar. Þátt fyrir að ríkisstjórnin hafi boðað sókn í nýsköpun og atvinnumálum hefur dregið úr fjárframlögum til þessara mála, líkt og annarra.

Afleiðinga kreppunnar mun gæta í langan tíma. Skammvinnt atvinnuleysi dregur kannski ekki dilk á eftir sér en langvarandi atvinnuleysi ungmenna getur búið til kynslóð sem kann ekki að vinna. Það er alvarlegur og óafturkræfur hlutur. Því er atvinnutengd endurhæfing langtímaverkefni. Ég velti því fyrir mér hvort nægilega sterkur pólitískur hvati sé fyrir hendi til að ráðast í dýr langtímaverkefni. Líftími ríkisstjórna er tiltölulega skammur, oft skemmri en hið fjögurra ára kjörtímabil. Það kann vel að þvælast fyrir ríkisstjórn að reiða fram fé sem skilar sér ekki í hagsæld þjóðarinnar fyrr en löngu síðar þegar ný ríkisstjórn hefur tekið við. En kannski á það við hér að sjaldan njóta þeir eldana sem þá kveikja.

Guðrún Anna Atladóttir
ritari Týs