Í tilefni ummæla Þráins Bertelssonar á Bylgjunni í morgun um að þeir sem væru á móti listamannalaunum væru fábjánar ákvað ég að rifja upp örlitla grein sem ég skrifaði í bókina “Gömul gildi og ný” sem kom út á vegum Sambands ungra Sjálfstæðismanna síðastliðið haust. Einn kafli þeirrar greinar fjallaði um listamannalaun og hvers vegna ríkið á almennt ekki að skipta sér af listum. Fer sá kafli hér á eftir, með örlitlum breytingum.

Listamannalaun eru gott dæmi um það af hverju ríkisstyrkir til lista eru slæmir. Þó markmið listamannalauna og annarra ríkisstyrkja eigi að vera göfugt og gefa listalífi aukið súrefni þá snýst það upp í andhverfu sína, eins og betur verður að komið síðar í greininni. Í stjórn úthlutunarnefndar listamannalauna sitja þrír einstaklingar; einn tilnefndur af Bandalagi íslenskra listamanna, einn frá Listaháskóla Íslands og sá þriðji er skipaður af menntamálaráðherra. Þessi skipan hefur verið lengi við líði. Hlutverk þessara þriggja, hvort sem þeim líkar betur eða verr, er að dæma lifendur og dauða í listaheiminum. Þrír menn ákveða hverjir eru listamenn og hvaða listamenn skapa “alvöru” list sem hefur “menningarlegt” gildi. Formlegur tilgangur listamannalauna er að “efla listsköpun í landinu.” Því miður er tilgangnum ekki náð.

Óhjákvæmileg afleiðing þessara launa er að ákveðnir listamenn verða áskrifendur að listamannalaunum og oftast virðist það vera þeir sem eru þegar vel þekktir og gengur vel á sínu sviði. Rithöfundarnir sem fá listamannalaun selja bækur í kílóavís í jólabókaflóðinu og eiga jafnvel í samningaviðræðum við erlend stórfyrirtæki um kaup á kvikmyndarétti af bókinni þeirra. Listmálararnir hafa haldið tugi myndlistarsýninga og selt frægum leikurum í Hollywood málverkin sín á yfir milljón. Samt hafa margir þessara listamanna, blessunarlega þó ekki allir, samvisku í að sækja um listamannalaun upp á 266.737 krónur á mánuði, og fá þau blygðunarlaust.

Ungir og nýir listamenn, sem eiga margir hverjir erfitt með að fóta sig í völundarhúsi listaheimsins, fá ekki ríkisstyrki fyrr en þeir hafa selt bækur í kílóavís og geta montað sig af eins og einu kvikmyndahandriti eða haldið tugi myndlistarsýninga og átt reikning frá Hollywoodleikara vegna listaverkakaupa. Það tekur unga listamenn oft mörg ár og jafnvel áratugi að ná þessum stalli í listaheiminum á Íslandi og er í raun algjör öfugmæli að þessi listamannalaun séu fyrir þá sem þegar geta lifað á listinni einni saman.

Enn fremur hefur það vakið athygli mína að listamannalaun mismuna ekki einungis listamönnum innbyrðis heldur mismuna þau þar að auki ólíkum listgreinum. Í eldri lögum um listamannalaun frá árinu 1991 voru launin eingöngu veitt tónskáldum, myndlistarmönnum, rithöfundum og þar að auki listamönnum úr Listasjóði. Ekki var sérstaklega tilgreint að hönnuðir ættu aðild að laununum, þrátt fyrir að íslenskt handverk hafi verið ein af okkar aðalútflutningsvörum frá landnámi og ein stærsta listgrein heims. Úr þessu hefur þó verið ráðin bót. Hins vegar veit ég ekki til þess að rapptónlistarmenn, grafflistamenn, grafískir hönnuðir eða ballettdansarar hafi fengið listamannalaun. Launin valda því að listaheimurinn verður einangraður og elítulegur. Listamönnum og listgreinum er mismunað innbyrðis og valdar eru “æðri” listir. Þrátt fyrir þessa mismunun er morgunljóst að hinn almenni borgari heyrir meira af rapplögum í sínu daglega lífi en klassískri tónlist, til dæmis í útvarpi og sjónvarpi, og fleiri sjá verk eftir grafíska hönnuði en klassískt menntaða myndlistarmenn, til dæmis á netinu og í sjónvarpsauglýsingum.

Án frelsis er engin list. Ríkisvaldið heftir alltaf sköpunarkraft einstaklingsins hvort sem það er markmið þess eða ekki, því náðargáfan til listsköpunar verður ekki til á skrifborði í menntamálaráðuneytinu heldur hjá fólkinu sjálfu. Almenningur hefur alltaf haft dálæti af list og tjáð það með því að kaupa list, hvort sem fólk fer í leikhús, kaupir bækur, fer á tónleika eða kaupir föt. Það hættir því ekki þó ríkið hætti að styrkja list. Almenningur hættir miklu frekar að kaupa list ef ríkisvaldið útdeilir listamannalaunum og ríkisstyrkjum til menningar. Þá glatast sjálfstæði almennings og hinum almenna borgara finnst jafnvel alveg nóg að skattpeningar hans fari í listaverkakaup hjá ríkinu og úthlutun listamannalauna úr höndum ríkisins. Með öðrum orðum, samfélagsábyrgðin hverfur. Listaheimurinn verður einangraður og færist fjær almenningi, af því að listamaðurinn þarf að ganga í augun á þriggja manna nefnd frekar en hinum almenna borgara.

Sorglegast í þessu öllu er að þeir fjölmörgu sem kaupa listaverk til að prýða heimili sín, vinnustaði og sumarbústaði, fara í leikhús eða kaupa bækur í jólabókaflóðinu eru líklegri til að kaupa af þeim sem listamannalaun fá, því þeir fá miklu frekar umfjöllun í fjölmiðlum. Listamannalaun ala með okkur þá hirðhugsun að þeir sem fái laun frá ríkinu hljóti sjálfkrafa að vera góðir listamenn.

Okkur dettur ekki í hug að þessu stýrir eingöngu mat þriggja manna sem ákveða hverjir fá laun, hvaða list sé góð og hvaða list sé vond. Þau þrjú, þó fagleg séu, hafa ekki æðri mátt en almenningur og það hefur löngu verið ljóst að listaelítan hefur gert marga frábæra listamenn útlæga úr listaheiminum. Sem betur fer uppgötvast þeir oftast fyrir einskæra tilviljun seinna meir, oft fyrir elju útgefenda, venslafólks eða aðdáenda.

Er ekki miklu betra að leyfa almenningi að ákveða hvað sé list, fyrst listin er sprottin frá sköpunarkröftum samborgara þeirra? Við, sem áhuga og ánægju höfum af listum, skulum ekki láta þrjá einstaklinga segja okkur sem heild hvað sé list og hvað sé ekki list. Þannig getum við sjálf ákveðið hvað okkur finnst vera list og hvað við viljum borga fyrir. Einnig getum við ákveðið fyrir okkur sjálf hvað er verðlaust drasl sem ekkert vit er að eyða peningum í.

Við skulum heldur ekki láta ríkið borga fyrir listina. Við skulum miklu frekar rækta með okkur samfélagsábyrgð. Með ræktun á henni er hagsmunum allra borgið. Listamennirnir fara að hafa hagsmuni af því að framleiða gott efni og fá meira upp úr krafsinu fyrir vikið og á sama tíma fer almenningur betur að meta list. Án listamannalauna verður listalífið betra, í það minnsta fjölbreyttara, því með auknu frelsi verður listin betri, því án frelsis er engin list.

Víðir Smári Petersen
stjórnarmaður Týs